Lojistik sektöründe, bir ürünün karayolu taşımacılığı ile A noktasından B noktasına transferini sağlayan araçlar genellikle ağır vasıta araçlardır. Bu araçlar, teknik özellikleri, ağırlığı, genişliği, taşıdığı madde ve malzemeler ile normal araçlardan ayrılmaktadır. Bu araçları sürücüleri de yetkinlikleri, çalışma şartları ve yaptıkları zorlu görevler ve yaşamlarını etkileyen diğer birçok faktör ile diğer araç sürücülerinden ayrılmaktadır.

Bu araçların büyüklüğü ve ağırlığı, taşıdıkları ürünlerin çevreye yaratabileceği etkileri olası bir kaza durumunda ciddi sonuçlar yaratabilmektedir. Ağır vasıta sürücüleri ve güvenlik faktörleri ciddi anlamda ele alınması gereken bir konudur. Bu yazıda Türkiye’de yeterince değinilmediği yalnızca ciddi kaza olması durumunda konuşulan bu konuya üç bölümde değineceğiz.

Ağır vasıta araçların trafikte seyirleri sırasında güvenliği açısından etki eden birçok faktör bulunmaktadır. Bu faktörler, çalışma koşulları, sürücü yetkinliği, çevresel faktörler, fiziksel ve teknik şartlar ile ergonomi olarak değinilebilir.

İş sağlığı ve Güvenliği ile ilgili yasalar işin yapımı sırasında ve işten kaynaklı trafik kazalarını da iş kazası olarak saymaktadır. Ancak uygulamada kazaların kök-sebep ilişkilerinin detaylıca incelenmemesi önleyici faaliyetlerin yeteri kadar belirlenmemesine neden olmaktadır.

İş kazaları veya trafik kazalarının maddi ve manevi birçok yıkıcı sonucu olmaktadır. Ağır vasıta araçlar, trafik güvenliği için ele alındığında çok büyük öneme sahip oldukları görülmektedir. Araçların büyüklüğü, taşıdıkları yükün özellikleri, petrol-doğalgaz gibi çevreye ve insana ciddi zarar verebilecek potansiyele sahiptirler. Türkiye İstatistik Kurumu (2018) tarafından yayınlanan rakamlara göre, 2017 yılında trafiğe kayıtlı olan 838.718 kamyonun 16.178’i bir trafik kazasına karışmıştır. Bu kazaların yaşanmaması adına neler yapılabilir, ülke olarak mevcut durumda ne aşamadayız, ileride yapılacak çalışmalara ışık tutması açısından bu yazı oldukça önemlidir.

Sürüş Sırasında Güvenliği Etkileyen Faktörler

1-Sürücü Faktörü

Türkiye’de ağır vasıta araç sürücülerin, yapılan araştırmalara göre büyük çoğunluğunun erkek ve evli, düşük eğitim düzeyi ve orta ve orta-alt sosyoekonomik düzeye sahip kişilerden oluştuğu bulgulanmıştır (Sönmez, 2001).

İktisadi faktörlere göre, sürücülüğü bir meslek olarak yapabilmek için gerekli olan araç-gerecin varlığı ve verimliliği örnek gösterilebilir. Eldeki bulgulara göre, Türkiye’deki ağır vasıta sürücülerinin çoğu ücret karşılığı çalışmaktadır. Bu grubu yine önemli bir miktar ile kendi hesabına çalışan sürücüler ile küçük bir oranda olmakla beraber ücretsiz aile işçisi olarak çalışan gruplar izlemektedir (Sönmez, 2001).

Trafik kazalarına yol açan faktörlerin incelenmesinde öne çıkan kuramsal çerçevelerden biri Haddon matrisidir. Haddon matrisi sadece yol güvenliği özelinde değil, bireysel yaralanmalar ve iş kazaları gibi farklı koşullar ve bağlamlarda gerçekleşen kazaların da anlaşılması ve açıklanmasında büyük katkı sağlamaktadır. Haddon matrisine göre bir kazanın incelenmesinde kazanın aşamaları (kaza öncesi, kaza anı ve kaza sonrası) ve kazanın faktörleri (insan, araç ve ekipman, fiziksel çevre ve sosyo-kültürel çevre) bir arada değerlendirilmektedir.(Haddon, 1972; Öztürk, 2019).

Ağır vasıta sürücülüğü üzerinden örneklenecek olursa; kaza öncesi aşamasına sürücünün ağır vasıta sürücülüğü deneyimi, kaza anı aşamasına sürücü yorgunluğu, kaza sonrası aşamasına ise ilkyardım müdahaleleri örnek gösterilebilir. Benzer şekilde, bir ağır vasıtanın karıştığı kazanın faktörleri incelendiğinde, insan faktörü başlığı altında sürücünün yaş, cinsiyet gibi demografik özellikleri, araç ve ekipman faktörleri altında aracın teknik yeterliği, büyüklüğü ve ağırlığı, fiziksel çevre faktörleri altında yoğun kaza yaşanan karayolu lokasyonları, son olarak sosyokültürel çevre faktörleri altında ise trafik kültürü gibi unsurlar örneklenebilir.

Sönmez tarafından 994 ağır vasıta sürücüsü ile Türkiye’de yapılan bir çalışmada ağır vasıta sürücülerinin büyük çoğunluğunun 50 yaş altı kişilerden oluştuğu ve yaş ortalamalarının 37 olduğu bulunmuştur (Sönmez, 2001: 225). Belirlenen yaş grubu literatürdeki genç sürücü tanımına (18-25) girmemekle birlikte, yaş azaldıkça trafikteki riskli davranışların ve kural ihlallerinin gerçekleşme ihtimalinin arttığı bilinmektedir (Shinar vd., 2001). Bu genç yaş ortalaması, sürücülerin ağır vasıta kullanma deneyimlerinin de düşük olacağı beklentisini yaratabilmektedir.

1.1 Sürücü Sağlığı

Ağır vasıta sürücülerinin fiziksel sağlıkları, oturur pozisyonda geçirilen uzun çalışma saatleri, uyku süresinin azlığı ve/veya kalitesi, kısıtlı yiyecek seçeneği, stres, kronik yorgunluk gibi faktörlerden olumsuz olarak etkilenmektedir (Wiegand vd., 2009). Sürücülerin sağlık durumlarındaki bu bozulma, güvenli sürücülükleri üzerinde etkili olabilecek bir diğer konudur. Bu faktörlerden biri olan obezite, ağır vasıta sürücülüğü söz konusu olduğunda bir güvenlik problemi olma özelliği de taşımaktadır. Ağır vasıta sürücüleri ile yapılan çalışmalarda, obez profesyonel sürücülerin normal kilo aralığında olan sürücülere göre daha fazla yorgunluk hissettikleri ve daha fazla kaza riski taşıdıkları bulgulanmıştır (Brodie vd., 2009; Wiegand vd., 2009). Yaklaşık üç bin ağır vasıta sürücüsü ile ABD’de yapılan bir diğer çalışmada (Korelitz vd., 1993), sürücülerin neredeyse yarısının hiç spor yapmadığı, dörtte üçünden fazlasının fazla kilolu veya obez oldukları, üçte ikisinin düzenli olarak sigara ve alkol kullandıkları görülmüştür. Aynı çalışmada sürücüler son bir ay içinde özellikle sırt ve bacak ağrıları, yorgunluk, mide ve baş ağrıları, uykuya dalmakta güçlük gibi sağlık problemleri deneyimlediklerini belirtmişlerdir. Genel olarak bakıldığında, ağır vasıta sürücülerinin stres, hipertansiyon, şeker hastalığı, kanser, uyku apnesi, kas/kemik ve sindirim sistemleri ile ilgili hastalıklarının, yaptıkları iş ile ilgili olabileceğine ilişkin bulgular mevcuttur (Apostolopoulos vd., 2010; Apostolopoulos vd., 2013).

Güvenli sürücülük üzerinde etkisi bulunan bir diğer sağlık değişkeni ise ilaç kullanımıdır. Düzenli kullanılan ilaçlar profesyonel sürücülerin sürücülük becerileri ve davranışları üzerinde çeşitli etkilerde bulunabilmektedirler. Kişinin sağlık durumuna bağlı kullanılan ilaç tedavileri; örneğin hipertansiyon için beta blokerler, antibiyotikler, antidepresanlar, anksiyolitikler, sedatifler vb. gündüz aşırı uyku eğilimine neden olabilmektedirler (Türk Nöroloji Derneği, 2019). Bundan başka hipotiroid ve çeşitli endokrin hastalıklar gündüz aşırı uyku eğilimine neden olabilmektedir (Türk Nöroloji Derneği, 2019).

Ağır vasıta sürücülerinin algıladıkları sağlık durumları, doktora gitme sıklıkları, ne kadar sağlık hizmeti aldıkları ile ilgili ABD’de yapılan bir çalışmada sürücülerin sağlık hizmetlerinden yeterince faydalanmadıklarını, ihtiyaç duydukları her zaman doktor kontrolüne gitmediklerini, çoğunlukla yoldayken ilaçla kendilerini iyileştirmeye çalıştıklarını ya da eve dönene kadar beklediklerini göstermektedir. Bu durum hem ekonomik sebeplerle hem de çalışma koşulları sebebiyle yola devam etme zorunluluğu ile de açıklanmaktadır (Apostolopoulos vd., 2013).

Ağır vasıta sürücülerinin sağlık durumları ile ilgili değinilmesi gereken bir diğer faktör, beslenme alışkanlıklarıdır. Yukarıda da değinildiği üzere, ağır vasıta sürücülerinde obezitenin görülme sıklığı oldukça fazladır. Bu durum, gün içinde çok uzun saatler boyunca oturarak çalışmaları, genel hayat tarzının oldukça hareketsiz olması, sürekli yollarda olmanın bir sonucu olarak hazır gıdalar ile besleniyor olmaları, mola verilen duraklardaki yiyecek kalitesinin içeriği ve beslenme düzenleri içinde yeterince meyve ve sebze tüketilmemesi ile açıklanabilmektedir (Apostolopoulos vd., 2013; Hamilton vd., 2015). Sağlıklı olmayan bir beslenme düzeni başta çeşitli kronik hastalıklar olmak üzere sağlıkla ilgili birçok olumsuzlukla ilişkilidir (Pelletier vd., 2004)

Ağır vasıta araç kullanımı ve trafik güvenliği ile ilgili yazımızın ilk bölümünde genel durum ve araç sürücülerinin çalışma durumu ve sağlıkları üzerineydi. İlerleyen yazımızda çevresel faktörler, fiziksel ve teknik şartlar ile ergonomiye değinilecektir.

Kaynak: https://www.mahalligundem.com/neden-pes-pese-tir-otobus-kazalari-meydana-geliyor-agir-vasita-kazalari-nasil-onlenebilir/57658/

https://www.researchgate.net/publication/340206956_AGIR_VASITA_SURUCULERININ_GUVENLI_SURUSLERINI_ETKILEYEN_FAKTORLER_BIR_DERLEME_CALISMASI